Thành Duy Thức Luận - Luận Về Dòng Tâm Thức

Duy thức học 唯識學 là một trong những giáo nghĩa tinh hoa của Phật học. Có nhiều bộ luận do chư Tổ sư ra công biên soạn và chú giải, trải qua thời gian lâu dài lý thuyết này dần được cũng cố và hình thành một tông phái hoàn bị, thường được biết đến với các tên là Duy thức tông 唯識宗 (Sa. Vijñaptimātravādin); Du-già hành tông 瑜伽行宗 (Sa. Yogācārin) hay Pháp tướng tông 法相宗 (Sa. Dharmalakṣaṇa). Đây là một trong hai trường phái chính của Phật giáo Đại thừa do hai Đại sư Vô Trước 無著 (Sa. Asaṅga) và người em là Thế Thân 世親 (Sa. Vasubandhu) sáng lập. Tương truyền rằng, chính Ứng thân 應身 (Một trong Tam thân 三身) của Bồ Tát Di-lặc 彌勒 (Sa. Maitreya) khởi xướng trường phái này ở thế kỉ thứ IV.

Tác phẩm Thành Duy Thức Luận 成唯識論 (Sa. Vijñaptimātrasiddhi) do Bồ-tát Hộ Pháp 護法 (Sa. Dharmapāla) soạn và được Tam tạng Pháp sư Huyền Trang 玄奘 dịch từ Phạn sang Hán vào đời Đường, đây được xem là một tác phẩm căn bản và quan trọng trong học thuyết này có giá trị vô cùng to lớn, tác phẩm đã được các bậc Trưởng lão Hòa thượng (HT.) dịch sang tiếng Việt gồm:

- Thành Duy Thức Luận do HT. Thích Thiện Siêu (1921 - 2001) dịch vào năm 1995 từ bản Hán dịch của ngài Huyền Trang.

- Thành Duy Thức Luận do HT. Thích Tuệ Sỹ (1943 - 2023) dịch vào năm 2008, cũng từ bản Hán dịch của ngài Huyền Trang có đối chiếu Phạn bản và chú thích đầy đủ các thuật ngữ bằng Phạn ngữ. Vào tháng 8 năm 2025, nhân dịp Đại tường của cố HT. Tuệ Sỹ, tác phẩm Thành Duy Thức Luận do HT. Thích Tuệ Sỹ giảng giải, Tỳ-kheo Thích Tâm Nhãn tập đại thành và chú thích được xuất bản.

Theo Dịch giả Thích Nhuận Đức cho biết:

“Tác Phẩm Thành Duy Thức Luận hay Luận về Dòng Tâm Thức được ngài Huyền Trang viết dựa trên ba mươi bài tụng bằng tiếng Sanskrit của ngài Thế Thân và tổng hợp các quan điểm của mười vị Luận sư Duy thức sẽ là một bức tranh hoàn chỉnh để mô tả về cuộc sống và tâm trí của chính chúng ta thông qua hai mặt của một vấn đề, đó là, Lý và Sự hay Bản chất và Hiện tượng hay Chân đế và Tục đế. Tác phẩm này được dịch từ tiếng Trung sang Anh ngữ từ một học giả nổi tiếng tại Trung Hoa tên là Vi Đạt. Chúng tôi có cơ hội tiếp cận dịch phẩm (Trung – Anh) trong quá trình nghiên cứu và học tập tại trường Savitribai Phule Pune University, Pune, Ấn Độ và nhận thấy tác phẩm này cần được chuyển ngữ sang Việt ngữ để các Phật tử Việt Nam có thể tham khảo và tra cứu. Tác phẩm Thành Duy Thức Luận được dịch trong một nỗ lực giữ nguyên các thuật ngữ gốc Sanskrit và chú thích bằng ngôn ngữ Việt hóa diễn đạt qua các ví dụ một cách dễ hiểu nhất nhằm giúp các bạn đọc thấu hiểu sâu hơn về Tâm thức học. Sự lặp lại nhiều lần các thuật từ Phật học Sanskrit sẽ giúp các bạn đọc dễ nhớ và thuận tiện trong việc nghiên cứu về chúng. Mặc dù, dịch giả đã sử dụng các tác phẩm Duy thức học của các bậc Trưởng lão Phật học tại Việt Nam như Hòa thượng Thiện Siêu, Tuệ Sỹ, Nhất Hạnh, Thiện Hoa... để đối chiếu với bản Anh ngữ của dịch giả Vi Đạt và bản Sanskrit của ngài Thế Thân cũng như làm nền tảng cho việc dịch phù hợp nhất đối với các thuật từ Hán – Việt Duy thức học đang hiện hành. Tuy nhiên, do sự giới hạn của ngôn từ nên trong quá trình dịch sang Việt ngữ dịch giả xin phép để một bảng thuật ngữ phía dưới đây bao gồm Việt –Sanskrit – Anh để độc giả tiện theo dõi và tra cứu khi cần. Trong suốt toàn văn có đôi chỗ dịch giả cố tình thêm phần chữ Sanskrit gốc bên cạnh thuật ngữ tiếng Việt, nhằm nhấn mạnh, giúp độc giả ghi nhớ từ gốc của khái niệm đó. Trong quá trình dịch, người dịch cũng xin phép dùng từ “thầy” để thay cho "luận sư" nhằm giúp người đọc cảm thấy gần gũi và dễ hiểu nhất mà không bị ngôn ngữ Hán – Việt gây cản trở, giúp độc giả tiếp cận tính giản dị và chân thật mà bản luận đem lại.”

Phần cuối sách có Phụ bản Duy Thức Tam Thập Tụng 唯 識 三 十 頌 (Sa. Triṃśikā Vijñaptimātratāsiddhikārikā) bằng tiếng Sanskrit (chữ Latinh hóa) cùng chữ Devanāgarī, tiếng Hán (chữ phồn thể) và tiếng Anh.

Chú thích:

[1] Chín vị luận sư còn lại bao gồm các vị:

1. An Huệ 安慧 (Sa. Sthiramati)

2. Hiển Trí 顯智 (Sa. Cittrabhānu) hay Hỏa Biện 火辨 (Sa. Citrabhāṇa)

3. Nan-đà 難陀 (Sa. Nanda)

4. Đức Huệ 德慧 (Sa. Guṇamati)

5. Thắng Hữu 勝友 (Sa. Jinamitra hay Viśeṣamitra)

6. Trí Nguyệt 智月 (Sa. Jñānacandra).

7. Hiền Hữu 賢友 hay Thân Thắng 親勝 (Sa. Bandhuśrī)

8. Tịnh Nguyệt 淨月(Sa. Śuddhacandra)

9. Chân Thành 真成 hay Tối Thắng Tử 最勝子 (Sa. Jinaputra).

Cùng với ngài Hộ Pháp 護法 (Sa. Dharmapāla) dẫn đầu, các vị được tôn xưng là mười vị Đại Luận sư (Thập Đại luận sư 十大論師) danh tiếng của Duy thức tông tại Ấn-độ sau thế hệ của ngài Trần-na 陳那 (Sa. Dignāga) và Pháp Xứng 法稱 (Sa. Dharmakīrti), viết luận giải về Duy thức tam thập tụng (Sa. Triṃśikā Vijñāptimātratāsiddhikārikā) của Bồ-tát Thế Thân 世親 (Sa. Vasubandhu).